PHẦN 2: Làm Chủ Hai Thế Giới
Sự hòa hợp (Alignment) là sự hài hòa và nhất quán trong Thực Tại Tương Đối của đời sống. Bình An (Peace) là sự nhận ra Thực Tại Tuyệt Đối. Khi hiểu rõ sự khác biệt này, ta sẽ thấy rằng con đường tâm linh chính là con đường trở về nhà.
Con đường ấy có rất nhiều lối đi, cũng như có vô số câu chuyện về những người đã thức tỉnh trên hành trình ấy. Điều đó khiến chúng ta dễ băn khoăn không biết nên chọn con đường nào, hoặc làm sao để biết mình đang đi đúng hướng.
Tuy nhiên, bất chấp sự đa dạng ấy, vẫn có những chủ đề lặp đi lặp lại qua nhiều truyền thống. Một trong những ví dụ nổi tiếng và giàu tính khai mở nhất chính là câu chuyện về sự giác ngộ của Đức Phật.
Câu Chuyện Đức Phật
Sinh ra là một vị hoàng tử, được bao bọc trong sự giàu sang và xa hoa bậc nhất, Thái tử Siddhartha Gautama lớn lên hoàn toàn tách biệt khỏi thực tại của khổ đau con người.
Phụ vương của Ngài đã làm mọi cách để bệnh tật, tuổi già và cái chết không bao giờ xuất hiện trước mắt con mình. Nhưng rồi, một ngày nọ, sự tò mò đã đưa Siddhartha bước ra ngoài cổng hoàng cung.
Ở đó, Ngài lần đầu tiên chứng kiến những điều mình chưa từng được thấy:
- một người già,
- một người bệnh,
- và một xác chết.
Thế giới quan ngây thơ, hạnh phúc mà Ngài từng tin tưởng lập tức sụp đổ.
Thế nhưng, giữa tất cả những hình ảnh đau khổ ấy, Ngài còn gặp một vị đạo sĩ du phương. Điều kỳ lạ là người ấy toát lên vẻ bình an sâu lắng, dường như không hề bị cuốn vào nỗi tuyệt vọng bao quanh.
Trở về hoàng cung, Siddhartha không thể nào quên những gì mình đã chứng kiến.
Một khát vọng mãnh liệt xuất hiện trong Ngài: phải hiểu bản chất của kiếp người và tìm ra con đường vượt khỏi khổ đau.
Sự an nhiên nơi vị đạo sĩ dường như chứng minh rằng một sự bình an sâu sắc vẫn có thể hiện hữu ngay giữa đau khổ.
Giằng xé giữa tình yêu dành cho gia đình và lời thôi thúc của sứ mệnh mới, cuối cùng Ngài rời bỏ cung điện trong đêm, từ bỏ đời sống vương giả để trở thành một người tìm đạo.
Trong nhiều năm sau đó, Siddhartha miệt mài trên hành trình tâm linh.
Ngài thử nghiệm thiền định sâu xa, thực hành khổ hạnh cực đoan và tìm kiếm lời giải bằng mọi phương pháp.
Nhưng cuối cùng, Ngài nhận ra rằng cả sự hưởng thụ xa hoa lẫn sự ép xác khắc nghiệt đều không dẫn đến trí tuệ chân thật.
Vì vậy, Ngài từ bỏ cả hai cực đoan và lựa chọn điều về sau được gọi là Con Đường Trung Đạo.
Ngồi dưới cội Bồ-đề, Ngài đối diện trực tiếp với mọi nỗi sợ hãi, nghi ngờ và ham muốn trong chính tâm mình.
Lặng lẽ quan sát chúng sinh rồi diệt, bỗng nhiên Ngài nhìn thấu bản chất của chúng, như thể vừa tỉnh dậy sau một giấc mơ mà trước đó chưa từng biết mình đang mơ.
Trong khoảnh khắc ấy, Ngài thấu hiểu:
- bản chất của khổ đau,
- nguyên nhân của khổ đau,
- và con đường chấm dứt khổ đau.
Ngài trở thành Đức Phật.
Ban đầu, Ngài do dự trong việc truyền dạy điều mình đã chứng ngộ, vì nghĩ rằng thật khó để người khác hiểu được.
Nhưng rồi Ngài quyết định lên đường giáo hóa.
Ngài trở lại với cuộc đời, thuyết pháp lần đầu tiên và dành phần đời còn lại để dẫn dắt chúng sinh trên con đường giải thoát.
Người Anh Hùng Mang Ngàn Gương Mặt
Thoạt nhìn, câu chuyện giác ngộ của Đức Phật có vẻ rất đặc biệt.
Nhưng thực ra, nó có nhiều điểm tương đồng đáng kinh ngạc với vô số câu chuyện thức tỉnh khác.
Qua nhiều thời đại, nhiều bậc hiền triết và nhiều truyền thống khác nhau, những câu chuyện ấy thường lặp lại cùng một khuôn mẫu.
Nhà nghiên cứu thần thoại Joseph Campbell đã nhận ra cấu trúc lặp đi lặp lại này và tổng hợp chúng thành một mô hình phổ quát về sự chuyển hóa mà ông gọi là Hành Trình Người Anh Hùng (The Hero’s Journey).
Qua đó, Campbell chỉ ra rằng nhiều huyền thoại trên thế giới thực chất đều kể về cùng một câu chuyện — câu chuyện của “Người Anh Hùng Mang Ngàn Gương Mặt.”
Ở cốt lõi, khuôn mẫu này mô tả cách Ý Thức đồng nhất chính mình với các hiện tượng xuất hiện, rồi cuối cùng lại nhận ra bản chất chân thật của chính mình.
Theo nghĩa đó, hành trình tưởng như đi từ đau khổ đến giác ngộ chính là Hành Trình Người Anh Hùng.
Dù chi tiết ở mỗi nền văn hóa có khác nhau, cấu trúc chung lại rất giống nhau:
- sinh ra trong tự do và biết bản chất chân thật của mình,
- dấn thân vào đời sống thường nhật,
- dần quên mất bản chất ấy,
- chịu khổ vì sự quên lãng đó,
- tìm kiếm con đường vượt thoát,
- quay sự chú ý vào bên trong,
- nhớ lại điều vốn chưa từng mất,
- rồi trở lại với thế gian để hướng dẫn người khác.
Tuy nhiên, đa số những câu chuyện này được kể từ góc nhìn của sự đau khổ và chia tách.
Vì vậy, trạng thái giác ngộ thường được mô tả như một điều rất xa vời, phi thường, thậm chí siêu phàm.
Điều đó dễ dẫn đến những hiểu lầm về sự chứng ngộ và tạo ra những giả định sai lầm về con đường tâm linh.
Ngộ Nhận Thứ Hai – Nhị Nguyên Giả Tạo
Ngoài việc đồng nhất Sự Hòa Hợp với Bình An, còn tồn tại một hiểu lầm khác:
Cho rằng con người phải lựa chọn một trong hai.
Sự hiểu lầm này xuất phát từ cách tư duy phổ biến trong xã hội hiện đại.
Chúng ta được điều kiện hóa để tin rằng tồn tại hai con đường đối lập:
- theo đuổi thành công trong thế giới tương đối,
- hoặc tìm kiếm Bình An Tuyệt Đối vượt lên trên thế giới ấy.
Khi bị xem là hai lĩnh vực hoàn toàn tách biệt, chúng dường như loại trừ lẫn nhau.
Hệ quả là nhiều người mắc kẹt ở một trong hai con đường chưa trọn vẹn.
Làm Chủ Thế Giới Bên Ngoài (Cái Bẫy Tối Ưu Hóa Bản Thân)
Người ta tập trung tối ưu cuộc sống:
- thành công,
- ổn định,
- thành tựu,
- hạnh phúc.
Nhưng vẫn còn đồng nhất với những trạng thái tâm luôn thay đổi.
Kết quả là:
thành công bên ngoài nhưng bên trong vẫn âm thầm bất an.
Cuộc sống vận hành rất tốt, nhưng luôn tồn tại cảm giác rằng còn thiếu một điều gì đó.
Làm Chủ Thế Giới Bên Trong (Cái Bẫy “Đạo Sư Nghèo”)
Ở đây đã có sự nhận ra Thực Tại Tuyệt Đối.
Tuy nhiên, đời sống tương đối lại không được tổ chức hài hòa với sự nhận ra ấy.
Sự biểu hiện trong thế giới hiện tượng trở nên thiếu cân bằng và kém hiệu quả.
Kết quả là:
bên trong sáng tỏ nhưng bên ngoài hỗn độn.
Bình An đã được nhận ra, nhưng việc sống và vận hành trong cuộc đời hằng ngày lại thiếu sự nhất quán.
Ngộ Nhận Thứ Ba – Lỗi Nhầm Lẫn Phạm Trù
Một hiểu lầm tinh vi hơn trên con đường tâm linh xuất phát từ việc nhầm lẫn giữa hai phạm trù hoàn toàn khác nhau.
Đó là niềm tin rằng những thay đổi trong các điều kiện tương đối có thể tác động đến điều tuyệt đối và vô điều kiện — tức Bình An.
Trong kinh nghiệm sống luôn tồn tại những điều kiện đối lập:
- giàu và nghèo,
- thành công và thất bại,
- sáng suốt và mê lầm.
Nhưng Bình An không phải là một trong những điều kiện ấy.
Bình An chính là nền tảng trong đó mọi điều kiện xuất hiện.
Hai điều này thuộc về hai phạm trù tồn tại khác nhau.
Do đó:
điều kiện chỉ ảnh hưởng đến sự biểu hiện, chứ không thể tác động đến bản chất.
Như Đức Phật đã nhận ra, không cực đoan nào có thể chấm dứt khổ đau.
Không phải sự thỏa mãn mọi ham muốn.
Cũng không phải sự phủ nhận hoàn toàn mọi ham muốn.
Cả hai vẫn chỉ diễn ra trong phạm vi của kinh nghiệm tương đối.
Bởi vậy:
- giàu có không tạo ra Bình An,
- nghèo khó cũng không thể ngăn cản Bình An.
Đó chỉ là những hoàn cảnh xuất hiện trong kinh nghiệm.
Giàu có có thể phản ánh một mức độ hòa hợp trong đời sống tương đối, nhưng không phải bằng chứng của Bình An.
Nghèo khó có thể phản ánh sự mất cân bằng trong đời sống tương đối, nhưng không phải bằng chứng rằng Bình An vắng mặt.
Làm Chủ Cả Hai Thế Giới
Lời giải không nằm ở việc lựa chọn một phía và loại bỏ phía còn lại.
Nó nằm ở sự hợp nhất cả hai:
- thế giới bên ngoài,
- và thế giới bên trong.
Nói cách khác, sống trọn vẹn trong Thực Tại Tương Đối, đồng thời nhận ra Thực Tại Tuyệt Đối.
Nhiều truyền thống tâm linh nhấn mạnh đến việc chứng ngộ Thực Tại Tuyệt Đối, nhưng lại ít quan tâm đến sự hài hòa trong đời sống hằng ngày như:
- sức khỏe,
- các mối quan hệ,
- công việc và sinh kế.
Trong khi đó, Thực Tại Tương Đối không hề tách rời Thực Tại Tuyệt Đối.
Nó chính là sự biểu hiện của Thực Tại Tuyệt Đối.
Vì vậy, người làm chủ cả hai thế giới là người vừa nhận ra Thực Tại Tuyệt Đối (Bình An), vừa sống một đời sống hài hòa, hiệu quả và cân bằng trong thế giới tương đối (sự hòa hợp).
