PHẦN 1: Ba Tên Cướp – Hạnh Phúc và Bình An
Trong con đường tâm linh, Bình An (Peace) thường bị nhầm lẫn với hạnh phúc, không chỉ bởi người học mà cả nhiều vị thầy. Vì vậy, những trạng thái cảm xúc cao siêu được xem là mục tiêu và bị ngộ nhận là bằng chứng của sự giải thoát.
Thực ra, dù Bình An có thể làm nảy sinh hạnh phúc, hạnh phúc không phải là Bình An. Hai điều này thuộc về hai cấp độ thực tại hoàn toàn khác nhau. Hạnh phúc là một trạng thái cảm xúc mang tính nhị nguyên trong kinh nghiệm, còn Bình An chỉ đến chính bản chất của Thực Tại.
Câu chuyện ngụ ngôn sau đây của Sri Ramakrishna minh họa rất rõ sự nhầm lẫn phổ biến này.
Câu chuyện ngụ ngôn
Một người lữ hành đang băng qua khu rừng rậm thì bất ngờ bị ba tên cướp chặn lại và cướp sạch mọi tài sản.
Tên cướp thứ nhất nói: “Giữ hắn sống làm gì?”
Rồi hắn rút gươm định giết người lữ hành.
Tên cướp thứ hai ngăn lại: “Không. Giết hắn làm gì? Chỉ cần trói hắn lại rồi bỏ mặc ở đây.”
Thế là chúng trói tay chân người lữ hành và bỏ đi.
Một lúc sau, tên cướp thứ ba quay trở lại. “Tôi xin lỗi. Anh có bị thương không?”
Hắn cởi trói cho người lữ hành rồi nói: “Đi theo tôi. Tôi sẽ đưa anh ra con đường lớn.”
Sau một quãng đường dài, họ đến được con đường chính.
Người lữ hành xúc động nói: “Anh đã giúp tôi rất nhiều. Xin hãy đến nhà tôi.”
Tên cướp lắc đầu, lùi lại phía khu rừng và đáp: “Không. Tôi không thể đến nơi anh sắp về. Nếu tôi đi theo, cảnh sát sẽ bắt tôi.”
Ba Gunas
Khu rừng tượng trưng cho thế giới nhị nguyên. Ba tên cướp tượng trưng cho ba guna, tức ba khuynh hướng hay ba phương thức mà con người trải nghiệm thế giới.
- Tamas (vô minh, trì trệ): che lấp hoặc làm mất hoàn toàn nhận biết về Thực Tại Tối Hậu.
- Rajas (xao động, ham muốn): trói buộc chúng ta trong nhị nguyên thông qua dục vọng và hành động.
- Sattva (hài hòa, thanh tịnh): làm tâm trí trở nên an tĩnh, sáng suốt và sinh khởi những trạng thái hỷ lạc.
Hai Bối Cảnh của Thực Tại
Thực tại có thể được nhìn từ hai bối cảnh:
- Thực Tại Tuyệt Đối (Absolute Reality) – cái thực sự là.
- Thực Tại Tương Đối (Relative Reality) – cái chỉ có vẻ như là.
Điều gì thực thì không sinh không diệt và tự tồn tại.
Điều gì không thực thì sinh rồi diệt và không thể tồn tại độc lập.
Vì vậy, Thực Tại Tương Đối là lĩnh vực của biến đổi, kinh nghiệm và nhị nguyên — thế giới như nó xuất hiện thông qua nhận thức và tâm trí.
Còn Thực Tại Tuyệt Đối không phải là một tầng thực tại khác nằm phía sau thế giới này, mà chính là nền tảng trong đó mọi hiện tượng xuất hiện rồi biến mất.
Do đó, Thực Tại Tuyệt Đối không phải là một đối tượng để trải nghiệm, mà là nền tảng như-chính-nó, nơi mọi trải nghiệm đều được biết đến.
Trạng Thái Cảm Xúc Nhị Nguyên và Bình An
Mọi trạng thái cảm xúc trong nhị nguyên — giận dữ, mê mờ, mãn nguyện, hạnh phúc, hỷ lạc… — đều không tồn tại độc lập.
Chúng chỉ có ý nghĩa khi đối lập với những trạng thái khác và luôn luôn đến rồi đi.
Chính vì một số trạng thái có cường độ mạnh mẽ hoặc chiều sâu đặc biệt mà chúng dễ bị nhầm là Bình An.
Tuy nhiên, dù tinh tế đến đâu, chúng vẫn chỉ là những kinh nghiệm trong nhị nguyên, phụ thuộc vào điều kiện nên vẫn thuộc về cái không thực.
Bình An, theo nghĩa tuyệt đối, không phải là một trạng thái cảm xúc.
Nó không phải là một kinh nghiệm xuất hiện trong Ý Thức, mà là Thực Tại bất biến làm nền cho mọi kinh nghiệm.
Vì thế, Bình An không phải điều có thể đạt được hay đánh mất.
Đó là Trạng Thái Tự Nhiên, chỉ có thể được nhận ra (re-cognized), chứ không phải tạo ra.
Sự Hòa Hợp và Giải Thoát
Trong phạm vi Thực Tại Tương Đối, sattva biểu thị cho sự hòa hợp (alignment) — sự sáng suốt, hài hòa và ổn định của tâm.
Đó là biểu hiện cao nhất của đời sống còn bị điều kiện hóa và có thể được nuôi dưỡng thông qua bốn con đường yoga lớn:
- Hành động vô ngã (Karma Yoga)
- Sùng kính (Bhakti Yoga)
- Thiền định (Raja Yoga)
- Tự vấn bản ngã (Jnana Yoga)
Sự hòa hợp này là một thành tựu rất quan trọng trên hành trình tâm linh, vì nó làm giảm những méo mó trong nhận thức và tạo điều kiện cho những trực nhận sâu sắc hơn về Thực Tại Tuyệt Đối.
Nhưng dù sự hòa hợp có sâu sắc đến đâu, nó vẫn nằm trong phạm vi Thực Tại Tương Đối.
Vì nó là một trạng thái, nên nó đến rồi đi và do đó vẫn thuộc về cái không thực.
Giải thoát vì thế không phải là sự hoàn thiện của trạng thái căn chỉnh, cũng không phải là việc nuôi dưỡng sattva.
Giải thoát là sự nhận ra điều vốn đã luôn hiện hữu trước mọi trạng thái — Thực Tại Tuyệt Đối, trong đó ngay cả sự hòa hợp cũng xuất hiện nhưng bản thân Thực Tại ấy không phải là một trạng thái.
Do đó, Sự Hòa Hợp và Bình An không phải là hai giai đoạn liên tiếp trên cùng một con đường, mà thuộc về hai bối cảnh hoàn toàn khác nhau.
Giải Mã Câu Chuyện Ngụ Ngôn
Ba guna (ba tên cướp) trói buộc nhận biết của chúng ta vào nhị nguyên (khu rừng), tức vào cái không thực.
Sattva, tên cướp “tốt bụng”, chính là sự hòa hợp.
Nó giúp nới lỏng sự trói buộc ấy và chỉ đường đến Bình An (ngôi nhà).
Bình An vốn là trạng thái tự nhiên của chúng ta.
Con đường tâm linh (con đường lớn) có nhiệm vụ đưa chúng ta ra khỏi khu rừng của cái không thực để trở về nhà — trở về với cái thực.
Vì thế, dù sự hòa hợp là một thành tựu lớn trên hành trình tâm linh, nó vẫn chưa phải là Bình An, và cũng chưa phải là điểm kết thúc của hành trình.
Như câu chuyện ngụ ngôn đã gợi ý, Bình An vẫn còn ở xa hơn trên con đường, và bản thân sự hòa hợp không thể đưa chúng ta đến đó.
Sattva có thể giúp chúng ta thoát khỏi bụi rậm của tamas và rajas để bước lên con đường tu tập sáng rõ.
Nhưng bởi sattva vẫn là một guna, tức vẫn là một trạng thái tương đối, nên nó không thể bước vào “ngôi nhà” — Thực Tại Tuyệt Đối.
Tên cướp buộc phải dừng lại và quay về khu rừng, tức Thực Tại Tương Đối.
Vì vậy, nếu mục tiêu là Giải Thoát và Bình An, thì ngay cả sattva, hay những trạng thái hỷ lạc, thanh cao mà nhiều người gọi là “cao hơn”, cũng cần được nhìn đúng bản chất của chúng.
Chúng không phải là đích đến, mà chỉ là một phần của Thực Tại Tương Đối.
Chúng là những điều kiện hữu ích giúp giảm bớt mê lầm và chỉ về điều vượt lên chính chúng.
Nhưng chúng vẫn chỉ là những hiện tượng xuất hiện trong Ý Thức, chứ không phải Ý Thức tự thân, và thuộc về một cấp độ thực tại khác.
Vì thế, giải thoát không nằm ở việc nuôi dưỡng một trạng thái (sattva) — vốn là cái không thực — mà ở việc nhận ra Cái-Đang-Là (What-Is), cái thực sự là: Bình An.
