Giới thiệu
Khi những hiểu lầm về AI đã được gỡ bỏ, giờ đây rõ ràng nhiều tuyên bố phổ biến nhất về AI thực sự không có cơ sở trong thực tế. Chúng dẫn đến những dự đoán về tương lai vô cùng sai lệch, đôi khi là hoàn toàn không thể xảy ra.
Thật thú vị — và có phần mỉa mai — những người quảng bá mạnh mẽ nhất cho các thần thoại này không phải là những kẻ hoài nghi hay luddite, mà chính là các “guru” công nghệ. Người ta có quyền mong đợi những người gần nhất với công nghệ sẽ thực tế nhất, thế nhưng họ lại thường là những người đưa ra các nhận định táo bạo nhất và ít nền tảng nhất.
Một phần trong số đó đơn giản chỉ là tiếp thị. Các công ty thường phóng đại tầm quan trọng của sản phẩm, và các công ty AI không phải ngoại lệ. Tuy nhiên, vì thị trường cuối cùng sẽ trừng phạt những lời thổi phồng rỗng tuếch, đó không phải là vấn đề chính — và cũng không phải trọng tâm ở đây.
Vấn đề sâu xa hơn là sự vượt rào về lĩnh vực chuyên môn. Chuyên môn thực sự của họ trong kỹ thuật và mở rộng quy mô hệ thống đem lại cho họ những nền tảng rất lớn, cùng với ảo tưởng về năng lực toàn diện. Vì vậy khi họ phát biểu về ý thức, tử tính, hay tương lai của lao động con người, họ không còn nói với tư cách chuyên gia của những ngành đó nữa — họ đang triết lý hoá, và thường là một cách kém thuyết phục.
Điều này quan trọng vì những dự đoán của họ định hình kỳ vọng công chúng, chính sách, và hàng tỷ đô la đầu tư. Và đối với bất kỳ ai đang lên kế hoạch nghề nghiệp, nó tạo ra một màn sương ảo tưởng về thiên đường hoặc tận thế.
Vì thế, trước khi ta chấp nhận những tuyên bố về thất nghiệp công nghệ hàng loạt hay bất tử số, hãy đặt câu hỏi cơ bản hơn: tại sao chúng ta nên tin những người dự báo này ngay từ đầu?
Tại sao chúng ta không thể tin các dự đoán tương lai của các “guru” AI
Khi các “guru” AI tự tin tuyên bố “AI sẽ có ý thức vào năm 2029” hay “tải ý thức lên đám mây vào 2045,” họ đã bước ra ngoài lĩnh vực mà họ tích luỹ chuyên môn — kỹ thuật, khoa học máy tính, và mở rộng hệ thống — và bước vào những lãnh địa mà họ không phải chuyên gia: triết học tâm trí, nghiên cứu ý thức, và siêu hình học. Thành thạo trong Lĩnh vực A không đồng nghĩa tự động chuyển sang Lĩnh vực B. Xem hai lĩnh vực là hoán đổi cho nhau là một lỗi phân loại điển hình.
Lỗi này dẫn tới một sự hoán nhập sâu hơn:
- Trí tuệ (intellect), thứ AI có thể mô phỏng, bị đồng nhất với tâm trí hay ý thức — thứ mà AI không có.
- Dữ liệu bị đồng nhất với qualia, tức cảm giác thô, trải nghiệm từ ngôi thứ nhất.
Khi nền tảng đã sai, mọi thứ xây trên đó cũng sai. Kết quả là một thể loại dự báo hoành tráng quen thuộc — tải ý thức, AI có ý thức, bất tử số, sự chấm dứt mọi công việc, hay sự xuất hiện đột ngột của “Skynet”. Những dự đoán này thường đi kèm bản kế hoạch chi tiết và các dự báo hiệu suất ấn tượng, nhưng chúng dựa trên những giả định triết học chưa được xét đến — những giả định nằm ngoài phạm vi chuyên môn của người nói.
Ở lõi vấn đề là “thế giới quan kỹ thuật”: một lăng kính mạnh mẽ nhưng hẹp, coi những giới hạn của con người — tử tính, dễ tổn thương, tìm kiếm ý nghĩa — không phải là những thực tại tồn tại, mà là lỗi thiết kế đang chờ kỹ sư sửa. Theo lăng kính này, sự phức tạp đời người bị giảm thành bài toán tối ưu hoá hệ thống, và tương lai được khung hoá như một lựa chọn nhị phân: một thiên đường công nghệ nơi “trí thông minh hơn” giải quyết tất cả, hoặc một địa ngục công nghệ nơi máy móc nắm quyền, na ná viễn tưởng. Cả hai viễn cảnh đều bỏ qua những sắc thái của đời thực.
Dù những kịch bản này có vẻ hoạt hình đến đâu, các giả định nền tảng của chúng vẫn có hậu quả thực tế, ảnh hưởng đến đầu tư, chính sách, và kỳ vọng công chúng. Kết quả là nguồn lực bị phân bổ sai, các mối quan tâm đạo đức bị lùi lại, và chu kỳ say mê — thất vọng — mất niềm tin lặp đi lặp lại xói mòn niềm tin vào cả AI lẫn khoa học đứng đằng sau nó.
Quan trọng nhất đối với cuộc thảo luận về nghề nghiệp “phòng vệ tương lai” của chúng ta là: chúng ta không thể dựa vào những dự báo đó — dù là thiên đường hay tận thế — để lên kế hoạch. Thay vào đó, ta cần một khung làm việc dựa trên những thực tế kinh tế quan sát được và giới hạn cụ thể, hiện tại của công nghệ AI.
Nhắc lại Kinh tế 101
Trong một bài trước (Tại sao thế hệ Gen Z gặp khó trên thị trường việc làm), chúng ta đã đề cập các nguyên lý kinh tế cơ bản và hai con đường thu nhập chính:
Kinh tế 101: Thu nhập đến từ giá trị bạn đem lại cho thị trường. Bạn được trả vì giá trị đó — không phải vì số giờ làm, không phải vì nỗ lực, và càng không phải vì giá trị nội tại của một con người. Để kiếm nhiều hơn, hãy tập trung vào việc tăng giá trị bạn cung cấp.
Con đường Làm Nhân Viên: Áp dụng kỹ năng trong các vai trò và tổ chức hiện có. Nó mang lại rủi ro thấp hơn và thu nhập ổn định, với cơ hội tăng trưởng thông qua thăng tiến hoặc chuyển việc chiến lược — nhưng cuối cùng thu nhập bị giới hạn bởi mức nhà tuyển dụng sẵn sàng trả.
Con đường Doanh Nhân: Tạo ra và mở rộng giải pháp của riêng bạn. Nó kèm theo rủi ro cao hơn nhưng tiềm năng thu nhập không giới hạn, đòi hỏi bạn phát hiện nhu cầu chưa được đáp ứng, xây dựng hệ thống, và thực thi kiên trì.
Bây giờ, chúng ta thêm một phân biệt then chốt cho thời đại AI: Các loại công việc.
Công việc Giao dịch & Lặp lại: Công việc theo các quy tắc hoặc hướng dẫn rõ ràng. Thành công dựa trên độ chính xác, hiệu quả và tính nhất quán, chứ không dựa trên sáng tạo. Những nhiệm vụ này có cấu trúc, lặp lại, và dễ đo lường.
Công việc Phi-Giao dịch & Giá trị-Độc-Đáo: Công việc không thể giảm thành các quy tắc hoặc kết quả dự đoán được. Nó dựa vào phán đoán con người, diễn giải, trực giác, và trí tuệ cảm xúc. Nhiệm vụ thường phức tạp và mơ hồ, không có “đáp án đúng” duy nhất. Thành công phụ thuộc vào hiểu biết về con người, văn hoá và bối cảnh. Công việc này nhấn mạnh đổi mới, chuyển hoá, và ra quyết định có đạo đức, đòi hỏi kinh nghiệm, trực giác, và nhận thức đạo đức.
Ma trận Thị trường Lao động Tương lai
Khi kết hợp hai con đường thu nhập và hai loại công việc, ta có bốn kịch bản khác nhau cho thành công trong tương lai:
| Công việc Giao dịch & Lặp lại | Công việc Phi-Giao dịch & Giá trị-Độc-Đáo | |
| Con đường Làm Nhân Viên | THẤP | Cao |
| Con đường Doanh Nhân | TRUNG BÌNH | RẤT CAO |
Ma trận 2×2 này tránh những sai lầm đã bàn: không vượt rào lĩnh vực chuyên môn, không chấp nhận các giả định triết học chưa được kiểm soát, không đưa ra mốc thời gian khoa học viễn tưởng — chỉ dựa trên năng lực AI hiện tại có thể quan sát được và các nguyên lý kinh tế bất biến.
Phân tích kịch bản:
Kịch bản 1: Nhân viên làm công việc giao dịch/lặp lại
- Tiềm năng thành công trong tương lai: THẤP
- Rủi ro tự động hóa cao; nhiều công việc loại này đã hoặc đang bị hàng hoá hoá hoặc loại bỏ.
Kịch bản 2: Nhân viên làm công việc phi-giao dịch/giá trị-độc-đáo
- Tiềm năng thành công trong tương lai: CAO
- Nhu cầu gia tăng cho các kỹ năng mang đậm dấu ấn con người mà AI không thể sao chép thuyết phục.
Kịch bản 3: Doanh nhân trong mảng giao dịch/lặp lại
- Tiềm năng thành công trong tương lai: TRUNG BÌNH
- Một vài thắng lợi ngách có thể xuất hiện, nhưng tự động hóa và cạnh tranh toàn cầu giới hạn khả năng mở rộng.
Kịch bản 4: Doanh nhân trong mảng phi-giao dịch/giá trị-độc-đáo
- Tiềm năng thành công trong tương lai: RẤT CAO
- Vùng ngọt ngào: tận dụng AI đồng thời tạo giá trị chỉ con người mới có thể đem lại.
Con đường tiến lên
Khung này làm rõ nơi các cơ hội đang xuất hiện và nơi đang nhanh chóng phai mờ.
Quy tắc đơn giản: đừng cạnh tranh với máy ở trò của máy. Bất kỳ nghề nghiệp hay doanh nghiệp nào xây trên công việc giao dịch, lặp lại đều đang trong giai đoạn suy tàn. Trong kỷ nguyên AI, thành công đến từ công việc dựa trên những điểm mạnh thực sự của con người. Những điểm mạnh này bao gồm sáng tạo, phán đoán, sự đồng cảm, đạo đức, và khả năng điều hướng những tình huống phức tạp, mơ hồ.
Dù là nhân viên hay doanh nhân, những người ở vị trí phi-giao dịch, có giá trị cao sẽ có lợi thế lớn nhất để thịnh vượng. Học suốt đời, khả năng thích nghi, và sử dụng AI như một công cụ — chứ không phải đối thủ — là điều thiết yếu. Công thức chiến thắng rõ ràng: tập trung vào những sức mạnh không thể thay thế của con người và để AI khuếch đại tầm ảnh hưởng đó.
Rốt cuộc, AI sẽ không tiêu diệt công việc, nhưng nó sẽ định nghĩa lại những gì thực sự quan trọng. Nó sẽ phơi bày những công việc vốn không thật sự tạo ra giá trị và thưởng hậu cho những công việc còn lại. Chìa khoá là chuyển hướng về các vai trò chỉ con người mới có thể đảm nhận, dẫn chúng ta quay trở lại nhiệm vụ thiết yếu: hiểu điều gì làm nên bản chất con người.
Trong bài tiếp theo, chúng ta sẽ đi sâu vào kết luận này — xem xét các ví dụ thực tế về nghề nghiệp và ngành nghề, xác định những ngành nên theo đuổi đến giai đoạn 2025–2030, những ngành cần rút lui nhanh, và các bước cụ thể để chuyển từ vùng có tiềm năng thấp sang vùng có tiềm năng cao.
